08 Ağustos 2022
  1. Anasayfa
  2. Enerji
  3. BURSA'DAKİ ATIKLARIN SERÜVENİ

BURSA'DAKİ ATIKLARIN SERÜVENİ

BURSA'DAKİ ATIKLARIN SERÜVENİ

Her canlı doğar, yaşar ve ölür. Ürünlerde de üretilirler, kullanıcı tarafından kullanılır, atık haline gelir ve bertaraf edilir. Sahibi tarafından istenmeyen çevreye atılan veya bırakılan ya da atılması zorunlu olan herhangi bir madde veya materyali “atık” olarak tanımlamaktayız. Hepimizin evinden temizlik, yemek, alış-veriş gibi faaliyetler sonucunda her gün mutlaka çöp çıkmaktadır. Bugün dünyada kişi başına günde ortalama 2,0 – 4,0 kg çöp üretilmektedir (Karpuzcu, 1994). 2016, TÜİK verilerine göre büyük şehirlerde kişi başına üretilen günlük çöp miktarı 1.17 kg’dır.  Bu miktarın %50-60’ını geri kazanılabilecek organik atıklar ( Sebze-meyve artıkları, yumurta kabukları, taze otlar, çay atığı, hayvan gübreleri, ağaç yaprakları vb.) oluşturmaktadır.

Günümüzde dünya nüfusu yaklaşık olarak 7,5 milyar ve bu sayı gün geçtikçe artmaktadır. Dünyada kişi başına günde ortalama 2,0 – 4,0 kg çöp ürettiğini düşünürsek oluşan katı atık miktarını siz düşünün, devasa rakamlarda. Dünyada her yıl 4 milyonu çocuk olmak üzere yaklaşık 5.2 milyon insan, kanalizasyon ve katı atıkların uygun olmayan şekilde bırakılması sonucu ortaya çıkan hastalıklardan ölmektedir. Buna ek olarak, karada ve denizde yaşan canlıları da eklersek sonuç içler acısı. Miktarları artan katı atıklar özellikle geri kalmış ülke ve şehirlerde uygunsuz depolanmakta ve dolayısıyla oluşan sızıntı suyu, mikrobiyal durumlar, çıkan gazlar ve koku nedeniyle olumsuz etkilenmektedir. Bu nedenle de uygun bertaraf yöntemlerinin belirlenmesi önem arz etmektedir. Bu sorunun çözümü için gelişmiş ülke ve şehirler, katı atık üretimini en aza indirme, değerlendirilebilir atıkları kaynağında ayrı toplayarak daha sonra değerlendirme ve geriye kalan atıklarını da çevreye olan olumsuz etkilerini önleyen sistemlerle bertaraf etme yolunda çalışmalar ve uygulamalar yapmışlardır.

Katı atıkları bertaraf etmek için atık minimizasyonu, ayrı toplama ve geri kazanma, kalan değerlendirilemeyen atıklar için de depolama, yakma ve kompostlaştırma gibi alışılmış yöntemler uygulanabileceği gibi piroliz gibi daha gelişmiş yöntemler de uygulanabilir. Atık bertarafında en son ve en ucuz yöntem ise düzenli depolamadır.

Ne dersiniz, başlayalım mı ?  Peki ya, Bursa atıklarını nasıl yönetiyor ?

Bursa İli, Osmangazi, Yıldırım, Nilüfer, Mudanya, Gemlik, Gürsu, Kestel, Karacabey, Orhangazi, Yenişehir, Kemalpaşa, İnegöl, İznik, Keles, Orhaneli, Büyükorhan ve Harmancık olmak üzere 17 ilçeden oluşmakta olup 2019 yılı TUİK verilerine göre 3.056.120 nüfusa sahip bir büyükşehirdir. 2019 yılı ADNKS verilerine göre Türkiye’nin 4. büyük kenti olma özelliğine sahiptir. Bursa, 1980 yılı sonrası sanayinin gelişmesi ve aldığı göçlerle hızlı bir nüfus artışı yaşamıştır. Bursa’nın yıllık nüfus artış hızı, Türkiye ortalamasının üstündedir.

Bursa İli Atık Karakterizasyonu 

Katı atıklar her türlü insan faaliyeti neticesinde üretildiğinden içeriği, özellikleri ve miktarı değişim göstermektedir. Bu değişim ülkeden ülkeye ve hatta şehirden şehre de meydana gelebilmekte, özellikle ekonomik düzeye gelişmişliğe ve mevsimlere göre farklılıklar göstermektedir.  Atık bertaraf yöntemlerinin seçilmesinde evsel atıkların miktarının ve türünün bilinmesi oldukça önemlidir. Atık muhtevasına sosyo-ekonomik etkinin araştırılmasında merkez ve taşra yerleşiminin atık üzerine etkisi dikkate alınmış, 15 ilçeden gelen toplam 32 katı atık toplama aracından numuneler alınmış ve karakterizasyonu yapılmıştır. 2015 yılı verilerine göre, düzenli depolama sahasında gerçekleştirilen karakterizasyon çalışması kapsamında, kentsel atıklar 14 kategoride değerlendirilmiştir. Atık karakterizasyon çalışması için ilçelerin çeşitli (yüksek-orta-düşük ve ticari) bölgelerinden, hafta sonu ve hafta içi zaman dilimlerini temsil eden numuneler alınmıştır. İlgili katı atık karakterizasyonu çalışmaları Tablo 1’de verilmektedir (1).
 
BURSA İLİ KATI ATIK KOMPOZİSYONU (1)
Katı Atık Bileşeni %
Kağıt-Karton 6,19
Cam 2,9
Pet 0,52
Poşet 8,72
Plastikler 2,15
Metaller 0,78
Organik Atık 52,15
Elektrik. – Elektronik Atıklar 0,16
Tehlikeli Atıklar 0,4
Kompozit 0,52
Tekstil 4,79
Çocuk Bezi 5,56
Diğer Yanabilir 8,96
Diğer Yanmayan 6,2
TOPLAM (%) 100


Yukarıda da görüldüğü üzere atık kompozisyonunun %52,15’i organik atıklardan oluşmaktadır. %8.96 ile yanabilir atıklar, %8,72 ile poşetler, %6,19 ile kağıt – karton atıkları birbirini takip etmektedir. Organik atıklar, kompost ve biyogaz üretiminde oldukça kullanışlıdır. Organik atıklar belirli yüzdelik karışımlar halinde diğer maddelerle karıştırılarak aerobik veya anaerobik olarak kompost işleminden geçirilip son ürün olarak humus benzeri gübre niteliğinde organik maddeler üretilebilir. Kompostlama, organik atıkların aerobik veya anaerobik ortamlarda çürütülmesiyle elde edilen doğal bir gübreleme yöntemidir. Oluşan son ürün park ve bahçe düzenlemede, çiçekçilik ve peyzaj çalışmalarında, yanmış alanların ıslahında, ormanlaştırmada kullanılabilir. Toprağın pH dengesini düzenler, toprağın havalanmasını sağlar, büyümeyi hızlandırır ve bitkileri güçlendirir.  Yurtdışında birçok ülke atıkları kaynağında ayırmakta - oysa biz daha atıkları kaynağında ayrı olarak toplayamazken…- ve organik atıklar için kompost tesisi kurmaktadır. Bu yöntem ile depolama sahasına giden çöp miktarı önemli ölçüde azaltılmakta ve depolama sahalarının ömrü uzatılmaktadır. Organik atıklardan kullanılabilir gaz üretilmesine ise biyogaz denir. Organik atıklar, anaerobik ortamda hidroliz, asit üretimi ve metan üretimi evrelerinden geçer. Sonuçta üretilen biyogaz %65-70 metan (CH4), %25-30 karbondioksit (CO2) ve küçük miktarlarda diğer gazları içerir. Üretilen biyogaz elektrik ve ısıtma kaynağı olarak kullanılabilir. Organik atıkları çöp olarak görmemeli, bilinçsize çevreye atmamalıyız. Eğer atarsak, çevre kirliliği ve kanalizasyon sistemlerindeki tıkanma gibi problemlerle karşılaşabiliriz.

Yerleşim alanlarından kaynaklanan evsel atıkların ve sanayiden kaynaklanan tehlikeli olmayan proses atıklarının bertarafı için Bursa’da 1995 yılından beri düzenli depolama sistemi uygulanmaktadır. Sistemin kurulmasına yönelik ilk çalışmalar 1989 yılında başlamış, 1991 yılında hazırlanan ön fizibilite raporu hazırlanmıştır. Yenikent Mahallesinde yer alan vadi düzenli depolama alanı olarak seçilmiştir. Seçilen alanda 30 yıl depolama ömrü öngörülerek projelendirilen “Evsel ve Endüstriyel Katı Atık Düzenli Depolama Tesisi” , 91 ha’lık kısmı Depolama Sahası olmak üzere sağlık koruma bandıyla birlikte 156,18 ha araziden oluşmaktadır.

Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin kontrolündeki Tesisin hizmet bölgesini oluşturan Osmangazi, Yıldırım, Nilüfer, Mudanya, Gemlik, Gürsu, Kestel, Karacabey, Orhangazi ve Kemalpaşa İlçelerinden kaynaklanan, 2015 yılı verilerine göre günlük 2.320 ton evsel atık ilgili belediyeler tarafından toplanıp taşınarak Tesiste bertaraf edilmektedir. Belediyelerden gelen evsel atıkların haricinde işletmelerden gelen evsel atıklar ( mutfak çöpleri, sokak süprüntüleri, pazaryeri atıkları, atık su arıma tesisi çamurları, ticari ve kurumsal katık atıklar vb.) ve tehlikeli olmayan üretim atıkları da dahil olmak üzere toplam 3.000 ton/gün atık  tesise kabul edilmektedir Depolama Sahası, dört adet yan vadi (X, Y, Z, T) ve bir adet ana vadiden oluşmaktadır ve etaplar halinde inşa edilmektedir. 91 ha’lık depolama sahasının 57,1 ha’lık kısmı (X ve T vadileri, Ana vadi ve Z vadisi) inşa edilmiş, 33,9 ha’lık kısmın (Y vadisi) inşaatı ise halen devam etmektedir. Depolama Sahasında evsel atıklar ile birlikte ilgili mevzuatı gereği tehlikeli olmayan sanayi atıklarının da bertarafı sağlanmaktadır. Y vadisi’ne depolanacak atık miktarının toplam 2,5 milyon m3 (2.125.000 ton) olacağı öngörülmektedir. Nihai dolumda ise toplam depolama hacmi 13,6 milyon m3 (11.560.000 ton) olacağı tahmin edilmektedir (1).

Depolama sahasının ana zemin pürüzsüzleştirildikten sonra 50 cm kil tabakası serilir ve kilin hidrolik geçirgenliği 1x10 -9 ‘dur. Kil tabakası üzerine 2 mm tek tarafı pürüzlü yurtdışından ithal edilmiş olan HDPE geomembran üst kottan alt kota doğru serilir ve ankraj hendeklerine tutturulur. Membranlar birbiri üzerine 10-15 cm olacak şekilde bindirilir ve 420 °C sıcaklıkta ekstrüzyon kaynak ile birbirine tutturulur. Hava testi - Spark testi yapılarak kaynağın sağlamlığı ve membranın geçirimsizliği kontrol edilir, gereken yerlere yamalar yapılır. Membranın üzerine membranı korumak için örgüsüz geotekstil serilir. Geotekstilin üzerine 50 cm olacak şekilde 16x32’lik yıkanmış dere çakılı serilir ve bu tabaka içine delikli drenaj boruları yerleştirilir. İlçe belediyeler tarafından haftada belirli sıklıkla toplanan evsel nitelikli atıklar ve ticari kurumlar tarafından bakanlığın online sistemine beyan edilen atıklar katık atık aracında toplanır ve düzenli depolama sahasına gelir. Araç ilk olarak kantara çıkar daha sonra çöp suyunu ilgili bölümü boşaltır, çöp döküm alanına gider ve dökülen çöpler iş makineleri yardımıyla sıkıştırılır ve eğim verilir. Daha sonra açıklık örtü toprağıyla kapatılır. Araç döküm yaptıktan sonra da kantara çıkar ve böylelikle aracın getirdiği atık miktarı belirlenir.

Tıbbi atıklar ise 1996 yılından 2008 yılı temmuz ayına kadar Büyükşehir Belediyesi tarafından ayrı olarak toplanıp kireçlenerek, düzenli depolama alanında açılan çukurlarda bertaraf edilmiş, 2008 yılından itibaren tıbbi atıklar, Tıbbi Atık Sterilizasyon Tesisi’nde sterilize edilerek depolama sahasında diğer evsel nitelikli atıklarla birlikte depolanmaktadır. Tıbbi atıklar Türkiye’de bir ilk olarak kilitlenebilir tıbbi atık konteynırlarında biriktirilmekte ve özel eğitimli personel ile lisanslı tıbbi atık toplama araçlarıyla toplanmaktadır. Yalova ili de dahil olmak üzere çeşitli sağlık kurum ve kuruluşlarından toplanan tıbbi atıklar (serumlar, pamuk, kesici-delici aletler, kimyasal işleme tabi olmuş atık vb.) kırmızı poşetlerin ¾’ü dolu olacak şekilde atıkla doldurulur ve ağzı sıkıca bağlanır. İlgili personel tarafından etiketleme yapılarak taşıma işlemi yapan görevlilere teslim edilir. Poşetler araca yüklenmeden önce radyoaktif detektörlerle kontrol edilir ve poşetlerin ağırlıkları ölçülür. Daha sonra turuncu kovalara konulan poşetler taşıma aracına yüklenir ve tesise getirilir. Tesise gelen atıklar 5 konteynır kapasiteli otoklava yerleştirilir ve yaklaşık 145 °C sıcaklıkta - 3,5 bar basınçta - 45 dakika kızgın buhar ve kimyasalla muamele edilen atıkların sterilizasyonu sağlanır. Otoklavdan çıkan atıklar oda sıcaklığına geldiğinde öğütücü yardımıyla küçük parçalara ayrılır ve %70 oranında hacim azaltımı sağlanır. Parçalanan atıklar depolama sahasında diğer evsel nitelikli atıklarla birlikte depolanır. Taşıma kovaları ise, tesisin yıkma bölümünde, özel dezenfektanlarla dezenfekte edilir ve tekrar kullanıma hazır hale getirilir. Tesiste, 2018 yılında yaklaşık olarak 3500 ton tıbbi atık bertaraf edilmiştir.

Biyobozunur atıkların, geri kazanılabilir (ambalaj ve enerji) atıkların, ambalaj atıklarının atık kompozisyonu içindeki oranı nüfus ve tüketim alışkanlıklarının değişimine bağlı olarak artmaktadır.Günümüzde depolama sahalarının ömrünü uzatmak ve oluşan atık miktarını azaltmak için atık hiyerarşisini uygulamak mecburiyetindeyiz. İlk olarak atığı kaynağın azaltmalıyız yani yeme- içme ve alış-veriş alışkanlıklarımızı değiştirmeye başlayarak ilk adımı atabiliriz. Endüstrilerde atıksız ve az atıklı teknolojiler kullanılmalı ve özendirilmelidir ve temiz teknoloji kullanılmalı, özendirilmelidir. Şu anda mevcut atık toplama sistemi ikili toplama sistemi (geri kazanılabilir atık ve evsel nitelikli atık) olarak yapılmaktadır. Hâlbuki atık toplama isteminin daha geliştirilip depolama sahasına giden atık kompozisyonun büyük bir kısmını oluşturan organik atıkların ve diğer kategorilerin kaynağında ayrılması ve ayrı toplanması gerekmektedir. İtalya ve Çin gibi ülkeler 17 farklı kategoride atıklarını kaynağında ayrıştırabilirken biz hale ikili toplama sistemi kullanmaktayız hatta bazen o bile karışmaktadır. Kabul ediyorum oldukça karmaşık ve maliyetli bir sistemdir fakat üzerinde çalışılması-düşünülmesi gerekmektedir. Kaynağında ayrı toplanan atıklar geri dönüşüm yolu ile tekrar ham maddeye veya farklı bir dönüştürülmelidir. Atık maddelerin kaynağında ayrıştırılması ve ayrı toplanması, tekrar kullanım-tekrar işleme ve yeniden üretim için hazırlanması ile yeni ürün oluşturulması işlemlerini içerir. Bu aşama özellikle hammadde kaynakları üzerindeki baskının azaltılması ve deponi yer ihtiyacının azaltılması açısından etkilidir. Böylelikle kaynak kullanımında tasarruf sağlanmalıdır. Bertaraf edilecek atığın hacim ve ağırlığını azaltarak dönüşüm ürünleri ve enerji elde edilir. Atıklar, mekanik ve biyolojik atık işleme tesislerinde işlenebilir. İri atıkların ayrılması, elek kullanılarak boyutlarına ayrılması,  değirmenler ile boyut küçültme, mıknatıs ile metallerin ayrılması, sıkıştırma işlemi yapılır. Organik fraksiyon kimyasal ve biyolojik prosesler ile dönüştürülür. Bir sonraki adım ise atığın kalorifik değerinden enerji elde etmektir ve genelde termal bertaraf (yakma vb.) kullanılır. Japonya gibi depolama alanı kısıtlı olan ülkeler tercih etmektir. Yakma prosesi en pahalı bertaraf yöntemidir. Son ve nihai olarak düzenli depolama yapılmalıdır. Diğer yöntemlere göre oldukça ucuzdur fakat büyük alanlara ihtiyaç vardır.

Katı atık miktarının azaltılması için ülkemizde Sıfır Atık Projesi ve ücretli poşet uygulaması başlatıldı. Ücretli poşet uygulamasıyla ortalama poşet kullanımı %35’ten %10’a düştü, 150 bin ton plastik kullanımı engellendi, depozito ve barkotlu poşet sistemi oluşturuldu,6 bin ton sera gazı salınımı önlendi. Oldukça güze bir adım ama yeterli mi tabi ki değil. Mevcut mevzuatlar sürekli revize edilmeli, mevzuatlardaki belirsizlikler ortadan kaldırılmalıdır. Gelişmiş ülkelerdeki teknolojiler yakından takip edilmeli ve ülkemize yeni tesisler kurulmalıdır. Daha gelişmiş atık yönetimi sistemlerinin uygulaması için teşvik ve ceza uygulamalarına ihtiyaç duyulmaktadır.
 

image description
image description
image description
image description
image description
image description
image description

Ayşe Akpınar

Şubat 2021

Merhaba, ben Ayşe Akpınar. Manisalıyım ve 20 yaşındayım. Uludağ Üniversitesinde Gıda Mühendisliği okuyorum. Bu platformda bazen mesleğimle, bazen okuduğum bir kitapla bazende ilginç konularla ilgili yazılar yazacağım. Bu yüzden yazılarım arasından kendi ilgi alanlarınızla bağdaşanları bulup okumanızı öneririm.

0 Yorum Yapılmış

Yorum Yap

https://inovatifbakis.com.tr/assets/